De kwaliteit van de wetgeving rond onderwijswetgeving laat veel te wensen over. Bij de overdracht van taken van het rijk naar gemeenten en scholen is twee keer een verkeerde afslag genomen, met grote maatschappelijke gevolgen. De ruimte waar kinderen de hele dag verblijven is niet oké. Het wetsvoorstel doelmatige onderwijshuisvesting – dat op 30 maart 2026 op de agenda van de Tweede Kamer staat – lost dat niet op.
Verkeerde afslagen
In 1997 zijn de taken rond onderwijshuisvesting van het Rijk gedecentraliseerd naar gemeenten en scholen. Sindsdien ligt het economisch eigendom van de schoolgebouwen bij gemeenten en het juridisch eigendom bij scholen en is het onderwerp van de radar van het Rijk verdwenen. Zij zijn nog verantwoordelijk voor voldoende bekostiging, maar hebben dat nagelaten. ln 2015 is nog een keer een afslag gemaakt in de taakverdeling tussen gemeenten en scholen. Toen is de verantwoordelijkheid en het geld voor het onderhoud van de gebouwen bij de gemeenten weggehaald en bij scholen ondergebracht. Daarmee verdween het ook uit het gezicht bij gemeenten en zijn scholen verantwoordelijk voor de instandhouding.
Schuld van het stelsel
Deze twee afslagen hebben ervoor gezorgd dat het in de praktijk enorm lastig is de benodigde kwaliteit te leveren als het om de gebouwen gaat, die randvoorwaardelijk is om goed onderwijs te kunnen geven. Los van de mooie voorbeelden die er ook zijn, is de ruimte niet gezond en niet toekomstbestendig. Het is met de huidige wet enorm ingewikkeld om bij nieuwe woningbouwlocaties schoolgebouwen te realiseren, bestaande scholen goed te onderhouden en op gezette tijden te renoveren. Het is niet helder wie burgers op deze kwaliteit kunnen aanspreken. Is het de schuld van het Rijk (te lage bekostiging), van gemeenten (te weinig investeringen) of van de scholen (te weinig onderhoud). Het wetsvoorstel lost dit probleem niet op. Het stelsel is in de kern ondoelmatig. Het is aan de landelijk politiek hier actie op te ondernemen.
Ook niet democratisch
Dat de gebouwen in het algemeen van onvoldoende kwaliteit zijn, de uitvoering niet doelmatig, de bekostiging te laag en de monitor ingewikkeld en gebrekkig, is geen nieuws. Uit onderzoek in 2021 naar de effecten van decentralisatie, blijkt ook al dat de inrichting van het stelsel niet het gewenste resultaat heeft. Daarbij is het democratisch gehalte van het stelsel zwak (blz 461) en blijken plannen, zoals een huisvestings plan, weinig invloed te hebben op de beleidspraktijk (blz 447). Het stelsel is ook strijdig met de gedachte van decentralisatie, maakt het extra complex en brengt daarbij de nodige kosten met zich mee (blz 450), concluderen de onderzoekers. Ook in het Interdepartementaal Beleidsonderzoek Onderwijshuisvesting (IBO) van april 2021 blijkt dat de gebouwen zijn verouderd, er te weinig geld is om ze aan te pakken en het systeem niet werkt.
Wetsvoorstel niet toekomstgericht
Het wetsvoorstel bestendigt de onderlinge verhoudingen en daarmee de “ondoelmatige” en “ondemocratische” lijn. Het neemt ook de drempels voor beleidsintegratie tussen bijvoorbeeld onderwijs, kinderopvang en andere buurtvoorzieningen niet weg. Om meer maatschappelijk rendement te halen (beleidsintegratie) een betere basis te leggen voor de exploitatie van de gebouwen (meer gebruikers), waarmee er ook een betere basis wordt gelegd voor de noodzakelijke investeringen in de gebouwen, is een andere wetswijziging nodig dan die nu voorligt.
Beleidsaanbevelingen: andere afslag
De onderzoekers van het IBO stellen voor de verouderde voorraad versneld aan te pakken, de kwaliteit beter te monitoren, het geld vanuit het rijk voor huisvesting te labelen en de verantwoordelijkheid voor investeringen en onderhoud weer bij één partij te leggen. Ook in het onderzoek naar de effecten van de decentralisaties worden beleidsaanbevelingen gedaan en drie decentrale bestuurlijke stelsels gepresenteerd. Het wetsvoorstel sluit bij geen van deze drie voorstellen aan.
Goede monitor
Ondertussen werkt de praktijk met alle (on)macht aan betere plekken voor kinderen en docenten. Ook heeft het werkveld tools ontwikkeld waarmee het Rijk de voorgang eenvoudig kan monitoren. Dit als aanvulling en ter ondersteuning van nieuwe wetgeving en monitoren die inmiddels zijn en worden ontwikkeld op het gebied van gebouwen, gezondheid, energie en duurzaamheid.
Meedenken? Graag!Doe mee met Bouwstenen-ontwikkelwerk, waaronder Deltaplan Scholen. Bel 033-2584337 of mail info@bouwstenen.nl voor meer informatie over hoe ook jouw organisatie kan aansluiten. |
|
Meer informatie
- Onderzoek: Effecten van decentralisatie (2021)
- Webinfo: Over de overhevelen van het geld voor het onderhoud van gemeenten naar scholen in 2015
- Bericht: IBO-onderzoek klaar. En nu? (15 april, 2021)
- Onderzoek: Scholen twee keer zo duur (27 december 2023)
- Wetenschapstoets: wet niet doelmatig (14 april 2025)
- Webinfo: Dekkingspercentages onderwijshuisvesting (2025)
- Kamerbrief: Wetsvoorstel doelmatige onderwijshuisvesting (Bouwstenen, 26 maart 2026)
- Wetsvoorstel: Wet planmatige aanpak onderwijshuisvesting
- Webinfo: Deltaplan Scholen
